Deel 10. De vijf villa's

Omschrijving: "de vijf (Joodse) villa's"

in de Nieuwstraat in Heide (Kalmthout): een aaneengesloten rij villa's die tussen 1907 en 1911 werd opgetrokken door Amsterdamse Joodse diamantairs. Bijna twintig jaar lang zullen deze vijf villa's de enige bebouwing blijven in de Nieuwstraat.

Overzicht: welke vijf villa's?

De vijf villa's worden traditioneel opgesomd (met huisnummers) als:

• Villa Heidevreugd — Nieuwstraat 22 – bouwjaar: 1911
• Villa Les Lilas — Nieuwstraat 24 – bouwjaar: 1907
• Villa Bosch en Hei — Nieuwstraat 26 – bouwjaar: 1908
• Villa Jeanne d'Arc — Nieuwstraat 28 – bouwjaar: 1910
• Villa Windoord — Nieuwstraat 30 – bouwjaar: 1911

Bouwheren:

Voor de bouwheren per villa (in volgorde):

• 1. Les Lilas — bouwheer Mozes Polak
• 2. Bos en Hei / Bosch en Hei — bouwheer Henri Walewijk
• 3. Jeanne d'Arc — bouwheer Salomon Englander
• 4. Heidevreugd — bouwheer Salomon Kesner
• 5. Windoord — bouwheer Maurice Englander

Historische context (voor alle vijf)

• Ontstaansmoment: begin 20e eeuw, wanneer Heide/Kalmthout populair wordt als buitenverblijf (gezonde lucht, toerisme/residentie). De vijf villa's worden expliciet gelinkt aan de Joodse gemeenschap en haar rol in het vroege 20e-eeuwse villalandschap van Kalmthout.
• Beroepscontext bouwheren: diamantsector (migratie/vestiging richting Antwerpen, met banden met Amsterdam).
• Stijlcontext: in bronnen worden ze samen beschreven als voorbeelden van Engels geïnspireerde cottage-architectuur (in de volksmond ook gekoppeld aan "new-art"/vernieuwingsstijl)

Architectuur: gemeenschappelijke kenmerken (de rij als ensemble)

Wat je bij zulke cottagestijl-landhuizen (zoals men ze typeert) typisch ziet, en wat bij minstens één villa ook expliciet beschreven is:

• Pittoreske, asymmetrische opbouw met accenten zoals erkers, balkons/veranda's/terrassen.
• Steile/complexe daken met overstekken, (half)wolfeinden en vaak dakkapellen.
• Baksteenarchitectuur met gevarieerde gevelopeningen (rechthoekig én rondbogig), luiken en fijn schrijnwerk/roedeverdeling (waar bewaard).

Per villa:

1 Villa Les Lilas — Nieuwstraat 24

• Maakt deel uit van de vijf villa's (naam + nummer in overzicht).
• Bouwheer: Mozes Polak (Amsterdamse diamantair / diamantbewerker).
• Ontwerpverband: vermeld als aanpalend ontwerp van Joseph Vincke in dezelfde periode.
• Eigenaar vanaf 1911: Chaim Stern, onderverhuurd aan Samuel Stern (New York).

2 Villa Bosch en Hei — Nieuwstraat 26

• Ontworpen in 1907, voltooid in 1908.
• Ontwerper: Joseph Vincke (Brusselse architect).
• Bouwheer: Henri Walewijk (diamantslijper/diamantbewerker; NL nationaliteit; gevestigd in Antwerpen).

Architectuur (volgens inventaris):

• L-vormige plattegrond, 2 bouwlagen.
• Complex overstekend, (af)gewolfd zadeldak met dakkapellen (mechanische pannen; nok parallel met de straat).
• Beschilderde bakstenen lijst- en puntgevels; rechthoekige en rondbogige muuropeningen; oorspronkelijk vensterluiken; houten balkon op de verdieping; overdekt terras aan de begane grond.
• Houten schrijnwerk (deur/vensters met kleine roedeverdeling) is bewaard.
• Indeling die genoemd wordt: suite salon + eetkamer, traphal en keuken beneden; drie slaapkamers boven; uitbreiding met keuken en garage in 1996.

3 Villa Jeanne d'Arc — Nieuwstraat 2

• Maakt deel uit van de vijf villa's (naam + nummer in overzicht).
• Ontwerper: Constant Van Hoof
• Bouwheer: Salomon Englander.
• 1914-1923 bewoond door Salomon Englander & Rosalie Mercado.

4 Villa Heidevreugd — Nieuwstraat 22

• Maakt deel uit van de vijf villa's (naam + nummer in overzicht).
• Bouwheer: Salomon Kesner.
• Eigenaars: Salomon Kesner & Eva Tokkie.

5 Villa Windoord — Nieuwstraat 30

• Maakt deel uit van de vijf villa's (naam + nummer in overzicht).
• Bouwheer: Maurice Englander.
• Later bewoond door de Russische diamantair Chania Ginsburg
• Nadien nog een bewoner, Mendel Silberklang (Rus – diamantair)

Deze woningen zijn een mooi voorbeeld van de bijdrage van de Joodse gemeenschap aan de typische architectuur in Kalmthout aan het begin van de twintigste eeuw. Hun karakteristieke cottagearchitectuur refereert naar de totstandkoming van Heide tijdens het fin de siècle en samen met het inmiddels verdwenen 'Jodenhotel' vormen zij een waardevol ijkpunt binnen de Joodse geschiedenis van de streek.