Deel 12 Villa Zwaluwdak

Omschrijving: Villa Zwaluwdak

Het oude OCMW-gebouw op Heuvel 39 in Kalmthout.

Bouwperiode: eerste kwart van de 20e eeuw

Architect: Walter Van Kuyck

Architectuurstijl: Cottagestijl (pittoreske villabouw met nadruk op dakvorm, asymmetrie en een huiselijke, landelijke uitstraling)

Historische achtergrond

• Ontstaan als buitenverblijf (begin 20e eeuw)
  Villa Zwaluwdak werd gebouwd in het eerste kwart van de 20e eeuw als landhuis/villa.
• Later openbaar gebruik: OCMW
  In de 20e eeuw kreeg het gebouw een publieke functie en werd het in gebruik genomen als zetel/burelen van het OCMW Kalmthout (waardoor veel mensen het kennen als "het oud OCMW").
• Restauraties en vondsten
  In een bibliografische verwijzing naar het tijdschrift Calmpthoutania wordt vermeld dat tijdens restauratiewerken aan Villa Zwaluwdak (toen al OCMW) historische vondsten werden gedaan, waaronder een waterput en een klokje dat aan de 16e eeuw wordt gelinkt.
• Erfgoed en herinnering
  Aan het gebouw/aan de vroegere ingang werd ook een bronzen bas-reliëf (ter ere van Frans Van Kuyck) ingehuldigd, wat onderstreept dat de villa ook als "herinneringsplek" aan die kunstenaar wordt gezien.

Bouwkundige en architecturale kenmerken.

Het gaat om een landhuis in cottagestijl, ontworpen door architect Walter Van Kuyck.

Belangrijkste elementen:

• Massing en dakvorm
  Een villa van twee bouwlagen onder een overkragend leien zadeldak, met typische schouwen en dakkapellen (kenmerkend voor de "cottage"-sfeer en het pittoreske silhouet).
• Gevels en materialen
  Lijst- en puntgevels in een combinatie van baksteen en zandsteen, met diverse muuropeningen (variatie in raam-/deuropeningen is typisch voor deze stijl).
• Aanbouwen en tuin-elementen
  Aan de oostzijde wordt een glazen serre vermeld. Daarnaast is er een waterput met een gesmeed ijzeren "kevie" (omkasting/constructie) uit de bouwperiode.
• Interieur
  Het interieur is volgens de inventaris vernieuwd (dus minder authentiek bewaard dan de buitenzijde en sommige site-elementen).

Huidige/recente context

De gemeente gaf aan dat het OCMW-gebouw in gemeentelijke handen blijft en een nieuwe bestemming krijgt (o.a. genoemd als toekomstige plek voor Muzarto, academie voor muziek en woord).

1. Datering en ontwerp

• Bouwperiode: eerste kwart van de 20e eeuw
• Architect: Walter Van Kuyck

2. Historische achtergrond

Villa Zwaluwdak werd opgericht als privévilla en buitenverblijf in een periode waarin Kalmthout zich ontwikkelde als geliefde woon- en verblijfsplaats voor stedelijke elites uit Antwerpen. De villa wordt in lokale geschiedschrijving in verband gebracht met de schilder en graficus Frans Van Kuyck, voor wie het gebouw fungeerde als rust- en werkplek buiten de stad.

In de loop van de 20e eeuw verloor de villa haar private woonfunctie en werd ze her bestemd tot zetel van het Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn (OCMW). Daardoor werd het gebouw een vaste waarde in het sociale en bestuurlijke leven van de gemeente.

3. Bouwkundige beschrijving

Algemene opbouw

• Twee bouwlagen
• Overkragend leien zadeldak
• Onregelmatige, pittoreske daklijn met schouwen en dakkapellen

Gevels en materialen

• Afwisseling van lijst- en puntgevels
• Gebruik van baksteen, gecombineerd met zandstenen accenten
• Gevarieerde raam- en deuropeningen, typerend voor de cottagestijl

Aanhorigheden en site-elementen

• Glazen serre aan de oostzijde
• Historische waterput met gesmeed ijzeren kevie (omkasting), daterend uit de bouwperiode

Interieur

• Het interieur werd in de loop van de 20e eeuw aangepast en vernieuwd in functie van het administratieve gebruik; de erfgoedwaarde situeert zich vooral in het exterieur en de site-elementen.

4. Erfgoedwaarde

• Architectuurhistorische waarde
  Representatief voorbeeld van een vroege 20e-eeuwse cottagestijlvilla in de Antwerpse rand.
• Sociaal-historische waarde
  Illustratief voor de transformatie van private villa's naar publieke functies, in dit geval het OCMW.
• Lokale cultuurhistorische waarde
  Verbonden met het culturele leven en met de herinnering aan Frans Van Kuyck; herkenningspunt in het centrum van Kalmthout.

• 5. Huidige context

  Het gebouw bleef in gemeentelijk bezit na het vertrek van het OCMW en wordt voorzien van een nieuwe maatschappelijke en culturele invulling, waardoor het historische karakter behouden blijft binnen een hedendaags gebruik.

  De Antwerpse kunstschilder Frans Van Kuyck is een fervente bewonderaar geweest van onze purperen hei.

Villa Zwaluwdak werd samen gebouwd met villa Yzergalm

De naam "Yzergalm" is bijna zeker symbolisch gevormd uit twee woorden:

• "Yzer / IJzer" → verwijst naar de rivier de IJzer in West-Vlaanderen, bekend van het IJzerfront tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918).
• "Galm" → betekent echo, weerklank of geluid dat nagalmt.

Samen betekent "Yzergalm" dus letterlijk: "de echo van de IJzer"

In Vlaanderen werd de IJzer na WO I een sterk symbool van het front en de Vlaamse soldaten. Namen met "IJzer" kwamen toen vaker voor in boeken, verenigingen en gebouwen om die herinnering op te roepen.

• De villa werd ontworpen door architect Walter Van Kuyck.
• Ze werd gebouwd in het eerste kwart van de 20ste eeuw, vóór de Eerste Wereldoorlog.
• Het gaat om een landhuis in cottagestijl met twee bouwlagen en een leien zadeldak.
• Het was ook een kloostergemeenschap: zusters woonden er permanent
  Met onderwijs/zorg: er waren opvoedende en sociale activiteiten
• geen grote officiële kloosterschool met aparte gebouwen
• eerder een kleinschalige religieuze leef- en werkplek